Thursday, February 25, 2021

આંખને સજા કરો

દૃશ્યો જુએ છે એ ખરાબ- આંખને સજા કરો,

પાછી ગણાવે એને ખ્વાબ- આંખને સજા કરો!


મહુડો મેં રેડ્યો તાંસળીમાં પહેલી ધારનો છતાં,

પીવે છે એ ગણીને રાબ- આંખને સજા કરો!


સુરમો લગાવતો રહું છું રોજ મારી જાતે તોય,

કીકીમાં એણે પાડ્યો ડાઘ- આંખને સજા કરો!


સસલામાં જોવે વાઘ, કાકિડો ગણે એ વાઘને,

શ્રાવણમાં ડોબી ખેલે ફાગ- આંખને સજા કરો!


પાંપણનો રવ ન પારખે એ એટલી બહેરી થઈ,

ગાયા કરે છે એક રાગ- આંખને સજા કરો!

- મેહુલ મંગુબહેન, 22 ફેબ્રુઆરી 2021, નવી દિલ્હી

છંદોલયઃ ગાગા લગા લગાલ ગાલ ગાલગા લગા લગા

ખાસ નોંધ : આ ગઝલને છંદબદ્ધ કરવાનો સઘળો શ્રેય કવિ શ્રી પંચમ શુકલને જાય છે. મને ન તો છંદ આવડે છે અને ન તો એમાં લખવામાં રસ પડે છે. 

Tuesday, January 19, 2021

શહેરનું ઝાડ

એકલવાયું ઝાડ જોઈને મને સાંકળે બાંધેલ હબસી યાદ આવે છે

કાં પછી ગામબહાર મૂકી દેવાયેલો દલિત કે

પંચમહાલ, ડાંગ કે દંતેવાડાથી શહેરમાં આવી ઇંટો ઉચંકી રહેલો મજૂર.

શહેરમાં લોખંડની જાળીમાં કેદ પ્રત્યેક ઝાડ મને

માણસના દંભના ચાકર સમું ભાસે છે.

નથી એની કને વેલ-વનરાઈ

નથી બેસતું મધ કે નથી ચઢતી ઊધઈ

સૂકા પાંદડા પર દોડી જતી ખિસકોલીનો અવાજ નથી થતો નસીબ.

ડામરની સડક બની જાય ઝરણ કે

પોતાના જ કોઈ પૂર્વજના પાંદડાં ઢસડાઈને વળગી પડે મૂળને એવું શક્ય જ નથી.

મને દયા આવે છે શહેરના ઝાડ પર

થાય છે કે કાશ આ ચકલાં-કબૂતરાંની ચાંચમાં હોત તાકાત

એ ઉડાવી લઈ જાત આખેઆખું ઝાડ

અને મૂકી દેત એને જંગલમાં પાછું

તો એની આસપાસ હોત એના સમું કોઈ.

જ્યાં એ પારેવડાં સુઈ ગયે

રાત પડ્યે કરત અલકમલકની વાત

જ્યાં ઉગતો અને આથમતો આખેઆખો સૂર્ય એનો પોતાનો હોત, કોઈ બિલ્ડિંગનો નહીં

જ્યાં ઝાડ હોવાનો અર્થ ફક્ત ઝાડ હોવું હોત

ઓક્સિજન કે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કે નાઇટ્રોજન નહીં.

શિસ્તબદ્ધ સૈનિકોની કતાર જેમ સડકને કિનારે હારબંધ ઊભેલાં ઝાડનો અર્થ જો પર્યાવરણ હોય તો માનવ સભ્યતાનો અર્થ ગુલામી છે

-     મેહુલ મંગુબહેન, 19 જાન્યુઆરી 2021, દિલ્હી

Saturday, December 26, 2020

प्रिय प्रधानमंत्री के दरजी

मैं नहीं जानता तुम कैसे हो

गोरे हो या काले, मोटे हो या पतले

आदमी हो या औरत या उभयलिंगी कोई


प्रिय प्रधानमंत्री के दरजी 

मैं नहीं जानता तुम कौन हो

यह भी नहीं जानता की तुम होंगे कहां

हो सकता है प्रधानमंत्री आवास में हीं हो तुम्हारा घर

हो सकता है तुम किसी दूर देश में बैठकर सीते होंगे उनके कपडे

तुम आफ्रिकन भी हो सकते हो अमेरिकन भी

या नागपुरिया या लखनवी या अहमदाबादी भी


प्रिय प्रधानमंत्री के दरजी 

कभी कभी मुझे शक होता है कि तुम शायद मंगलवासी होंगे 

खैर जो भी हो पर तुम प्रधानमंत्री के दरजी हो उस से बडी बात क्या होगी

अच्छा खासा कमाते होंगे वह खुशी की बात है इस दौर में


प्रिय प्रधानमंत्री के दरजी 

मै जब भी टीवी देखता हुं या पढता हुं कोई न्यूझ इन्टरनेट पर

पता नहीं क्यूं हर बार दिख जाते है माननीय

और जब जब मैं उन्हें देखता हुं मुझे तुम याद आ जाते हो

हा सच हैं हम कभी मिले नहीं लेकिन

मैंने हर बार तुम्हे महसूस किया है 

कभी सुट में, कभी कुर्ते में

कभी जॅकेट में कभी साफे में


प्रिय प्रधानमंत्री के दरजी 

छप्पन इंच का सीना खुद तो नहीं आयेगा नाप देने यह तो जानता हुं मैं

पर सोचता हुं अकसर की नाप कैसे लेते होंगे तुम?

या फिर जैसे कि माननीय कैमॅरा के अंतर्यामी हैं तो

वही लेता होगा नाप औरे देता होगा तुम्हे सटीक हिसाब


प्रिय प्रधानमंत्री के दरजी 

हर रंग हर नसल का कपडा सीधा पीएमओ से ही आता होगा समझ सकता हुं

पर क्या उस कपडे को काटते वक्त कांपते है हाथ तुम्हारे 

कि छप्पन में कहीं एक ताना भी पड जाए न कम

क्या मशीन चलाते वक्त लॉकडाउन में भागे मजदूरो के पैरो जितना बोझ महसूस करते हो तुम प्रिय प्रधानमंत्री के दरजी?
 

पता हैं हम जब छोटे थें तो पिताजी के बचे कपडे से बनवा लेते थे चड्डी 

और बचे न कुछ ज्यादा तो माँ मांग लेती थी सारी चिंदी तकियें में भरने

तो क्या भेजते हो तुम चिंदी वापिस माननीय को हिसाब के साथ

या फिर बनवा लेता है मंत्री कोई बचे कपडे से चड्डी?


प्रिय प्रधानमंत्री के दरजी 

लोग कहते है तुम हो कोई ब्रान्ड बडी 

क्या पता पर सच ही कहते होंगे आखिर तुम हो उनके दरजी

जानते हैं कि बहुत बिझी रहते होंगें तुम

पर चाह बहुत है तुमसे मिलने की

गर वकत् मिले या फिर आना हो इस तरफ कभी तो

मुनिरका स्टेशन के रोड पर चायवाले चच्चा के बगल में

एक मशीन लगाये बैठे हैं हम भी

रफूवाला पूछोगे तो बता देगा पता कोई भी 

- मेहुल मंगुबहन, 20 दिसंबर 2020, दिल्ही


Monday, August 28, 2017

તો નદી કિનારે રહી શકો છો

તમે તરસને આગ ચાંપી આવ્યા છો ? તો, નદી કિનારે રહી શકો છો!
આખો મેઘમલ્હાર ઉથાપી આવ્યા છો ? તો, નદી કિનારે રહી શકો છો!

જળ વિષે જાણવાની તમને કોઈ જ જરૂર દૂર દૂર લગ ન જ હોય તો પણ,
ઘરનાં સૌ ઝળઝળિયાં કાપી લાવ્યા છો ? તો, નદી કિનારે રહી શકો છો!

આ પરમપવિત્ર ઉદાત્ત સુમંગલ મહાન રાષ્ટ્રનાં છત્રમાં રહેવા મળશે કિન્તુ,
તેગ ત્રિશુલ છરી ચપ્પા બરછી લાવ્યા છો ? તો, નદી કિનારે રહી શકો છો!

જીવન તમારું નિમિત્ત માત્ર છે ને જે કંઈ છે આજે એ સઘળું પરભવનું ફળ છે,
બસ! આટલું જ્ઞાન ગોખીગોખી આવ્યા છો ? તો, નદી કિનારે રહી શકો છો!


- મેહુલ મંગુબહેન, ૨૭ ઓગસ્ટ ૨૦૧૭, અમદાવાદ

Wednesday, June 21, 2017

કૂવો

ઉપર દેખાતું હતું સહેજ ગોળ આકાશ ને એ સિવાય સર્વત્ર હતો ઘોર અંધકાર
ન કોઈ કોલાહલ, ન કોઈ ગતિ, ન કોઈ વમળ, ન કોઈ સંગતિ 
એ નાનકડા ગોળ આકાશમાં થતો કદી ફફડાટ અચાનક એ સિવાય કશું જ નહીં.
ને એક દિવસ ધબ્બ દઈને અથડાયું કશુંક 
અફાટ શાંતિ અચાનક બદલાઈ ગઈ ખળભળાટમાં
અવાજ અાવ્યો બુડબુડ...
ને જે અથડાયું હતું એ જ ખેંચાયુ ઉપરનાં સહેજ ગોળાકાર આકાશ તરફ
એમાંથી રેલાયું કંઈક ભીનું ભીનું મારી ઉપર
છેક ત્યારે મને ખબર પડી કે હું તો કૂવો છું....
ઉપરનું ખાલીખમ ગોળ આકાશ જ નહીં જળ છે મારી કને
એ દિવસે તારી ગાગર ભરાઈને હું જાણે સાગર થઈ ગયો
અમાપ અંધકાર તરત જ થઈ ગયો છૂમંતર
મળ્યુ મને હોવાપણું...
પછી મને વ્હાલ આવ્યુ... બહુ બધુ.
દિવાલનાં પત્થર મને વ્હાલા લાગ્યા
એનાં બાકોરાંઓમાં ભરાઈ રહેલા દેડકાઓ..ગરોળીઓ..ઘો..સાપોલિયા વ્હાલા લાગ્યા
કાયમ સ્થિર દેખાતા આકાશમાં છેક હવે દેખાવા માંડયા દોડપકડ રમતાં વાદળા
ખળખળ કરતાં જળને, કરોળિયાઓને, ફૂટતાં પરપોટાઓને, 
દૂર દેખાતાં સુગરીનાં માળાને...દિવાલ તોડીને ઉગી રહેલા પીંપળાને વ્હાલ કર્યુ મેં
મને મજા પડી...બહુ મજા પડી..અર્થ મળ્યાની મજા.
પણ પછી ધીમે ધીમે ઓસરવા માંડયું બધું
માંડ ભીનાશનું સુખ પામેલો હું પેલા ગોળાકાર આકાશમાંથી 
ફરી પટકાશે ધબ્બ દઈને તારી ગાગર એની રાહ જોતો રહ્યો
ને તું મારું જળ લઈને ગઈ તે ગઈ જ
જળ હોવાનો અર્થ તો મળ્યો છે પણ જળને ગાગરની તરસ હોય છે એ કોને કહું ?
કૂવાને કાંઠો નહીં પામી શકવાનો અભિશાપ હોય છે કોને કહું ?
સુરજ ઘડીક આવે છે માથે એ એમ જ રહેતો હોય તો કેવું સારુ
ઝટ સુકાઈ જાય સઘળું તો આ ગાગરનો ઈંતઝાર પણ છૂટે.

- મેહુલ મંગુબહેન, 20 જૂન 2017, અમદાવાદ

Monday, November 7, 2016

કુતરા જેવી ઊંઘ

મધરાતે શેરીનું કુતરું રુવે તો એને છાનું રાખી શકાતું નથી, 
એની સાથે રુદન કરી શકાતું નથી, 
કેમકે સ્માર્ટફોનમાં સચવાયેલું આંસુ ઝટ દઈ બહાર નીકળે એમ શક્ય નથી.
છુપા નામે સેવ કરેલા નંબરનું લાસ્ટ અપડેટ જોઇને સેન્ટી થવા જેટલી સગવડ મળી શકે છે મધરાતે 
પણ એથી કઈ કુતરાનાં રુદનની તીવ્રતામાં લેશ ફરક પડતો નથી. 
અધવચ્ચે બુઝાઈ જતી બીડી જેવી આળસુ પથારીમાં પથરો થઇને પડ્યું હોય છે શરીર 
પણ એને મધરાતના અંધારામાં છાતી ફૂટતા કુતરા પર ફેંકી શકાતું નથી,
ફક્ત પડખા ઘસી શકાય છે પણ કૂતરાની જેમ છડેચોક પોક મૂકી શકાતી નથી કોઈ નામે.
ઘરર ઘરર ફરતા પંખાને જ ધારી લેવાનો છે ચાંદો 
ને નહિ શોધાયેલી કોઈ ભાષામાં લખવાનું છે નામ એના પર.
પંખાનાં અવાજ અને ઘડિયાળની ટકટક સાથે કાનનું તાદાત્મ્ય સાધીને 
પગથી માથા સુધી ઓઢી લેવાનો છે ધાબળો 
આંખો સદંતર કચ્ચીને કરી દેવાની છે બંધ 
બસ...હવે આવવામાં જ છે
સહેજ પરસેવો વળશે ને પરસેવાની ગંધ જશે નાકમાં 
કુતરાઓ એની મેળે થઇ જશે ચુપ 
બિસ્તરની કરચલીઓ લાગવા માંડશે મુલાયમ 
માથે ગોળ ફરતો ચાંદો હવે આવી જશે આગોશમાં અદ્દલ એ જ ખુશ્બુ સાથે
ને ઘડીક માટે આવી જશે કુતરા જેવી ઊંઘ પણ.

- મેહુલ મંગુબહેન, ૭ નવેમ્બર ૨૦૧૬, અમદાવાદ 

Saturday, September 3, 2016

कत्ल और कविता

कत्ल और कविता के बिच पल भर का फांसला होता है 
हत्या के लिए नहीं उठ पाते हाथ अक्सर कविता लिख लेते हैं !
हलक में जब गालियां घुट घुट कर मर जाती हैं तो वे गीत बन जाती है 
दरअसल जब जब मेरे भीतर कविता और कत्ल के बिच लड़ाई होती हैं  
पता नहीं क्यों हर बार कविता ही जीत जाती हैं 
हाँ मैं कुबूल करता हूँ मैंने मनसूबे रखे हैं 
मुट्ठियां भींच कर पसीने से तर कर रख है गुस्सा भी 
कई बार किया हैं महसूस की लब्ज़ बेकार हैं अब तो बस.... 
लेकीन हरबार कत्ल की साजिश दम तोड़ देती हैं
हरबार जित जाते हैं कविता के संस्कार 
वह की जिसमे कहा जाता है की विचार मृत्यहिन हैं 
सोच चाहे की क्तिनी भी बुरी क्यों न हो वो 
बुरी से बुरी भी क्यों न हो पर कत्ल करना उससे भी बुरा है 
वह की जो कहते रहते है आस अमर होती हैं 
हर रात बनी कत्ल की साजिश अखबार के पन्नो पर आके रुक जाती हैं 
जिस पर लिखा होता है
मेरा देश बदल रहा हैं 
आगे बढ़ रहा हैं !

- मेहुल मंगुबहन, अहमदाबाद  

Tuesday, July 26, 2016

ડાચુ

તમે સદીઓથી તમારું ડાચુ જોઈને થાકયા નથી મૂંછનાં વાળનાં સેટિંગથી કદી કંટાળ્યા નથી મેક-અપનાં માપ અને લિપસ્ટિકનાં શેડ્સથી તરબતર તમારા ડ્રોઈંગરૃમનું મિરર અહો કેટલું હેપ્પી ! ડેલીએ લટકતા આઈનાનો દોમ તો પરમ પવિત્ર સંસ્કૃતિનું પ્રકાશપુંજ સમ. વેદોથી લઈને ઉપનિષદો, બ્રાહ્મણગ્રંથોથી લઈને સ્મૃતિઓ-પુરાણોની લાલિમાથી લથપથ તમારો આ અરીસો હું અવળો ફેરવી દઉં ? હવે, તમને તમારો વાંસો દેખાય છે ? ગોરીચટ્ટ કે પછી ડાઘાડુઘીવાળી ગાંડ તમને દેખાય છે ? બસ, આ ઉઘાડી ગાંડ અને નાગો બરડો એ જ સત્ય છે. તમે એને જુઓ, જોયા જ કરો, જોયા જ કરો.... એમાં તમને દેખાશે ઈકોતેર પેઢીઓની ધરોહર એમાં તમને દેખાશે વૈતરણી પાર કરવા પકડવાનું પૂંછડુ, દેખાય છે ને ? હવે અરીસો સીધો કરીને ફરીથી જોઈ શકો છો તમારું ડાચુ તમને ખુદનાં ચહેરાને બદલે ગાંડ અને બરડો દેખાય તો હજી આપણે વાત કરી એમ છીએ અન્યથા હુંં અરીસો તમારા મોઢે મારીશ. - મેહુલ મંગુબહેન, 25 જુલાઈ 2016

Monday, May 16, 2016

कोई मुक्ति नहीं

कविताए अभिशाप होती हैं 
और कवि होने का अर्थ होता हैं अभिशापित होना !
वह छटपटाहट को छन्द में परिवर्तित कर देती हैं 
कुछ न कर पाने की बेबसी को पहना देती हैं लबझ के कपडे 
कविता के लिए उठी कलम में मजदूर के हाथ जितनी ताकत नहीं होती 
उसकी उंगलिओ में धान काटते किसान सी नजाकत नहीं होती 
क्यूंकि दरअसल वो कुछ पा नहीं सकती 
वह न कुछ पैदा कर सकती हैं न कुछ बना सकती हैं  
वो बस भागना चाहती हैं 
और तब तक भागते रहना चाहती हैं जब तक चीखो की गूँज खत्म न हो 
जब तक पूरे बदन से निकलती खू की खुशबु हवाओं में पिधल न जाए 
जब तक दूर दूर तक दिखने बंद न हो जाए अभिशापित इंसान !
मुझे अक्सर कविताओ पे गुस्सा आता हैं 
या फिर तरस या फिर कुछ भी !
अभिशापित होकर जीते रहना बुरा तो हैं 
पर इस अभिशाप से कमबख्त कोई मुक्ति भी तो नहीं !

- मेहुल मंगुबहन, १६ मई २०१६ अहमदाबाद 

Monday, April 4, 2016

भारत माता की जय

भारत माता की जय
भारत माता के पड़ोसियों की जय 
भारत माता के पड़ोसियों के पड़ोसियों की भी जय !
जिन्हें माँ की विशाल कोख में से फुटपाथ का कोना भी नसीब न हुआ  
जिन्हें उनके खुद के भारत से खदेड़ दिया गया अनजान इंडिया में 
भारत माता के उन नाजायज बच्चो की जय !

भारत माता के विकास कारखानों की जय जो अविरत चलते रहते हैं
कतरा कतरा खून, टुकड़ा टुकड़ा जमीं नोचते रहते हैं 
और जीते जागते इंसानों को बना देते सर झुका कर चलनेवाला मेमना !

शेर की खाल पहने चौपाल पर गला फाड़नेवाले भारत माता के मेमनों की जय 
उन मेमनों को लाठी-तलवार देनेवाले भारत माता के नेताओ की जय 
हत्याकांड को गौरव समझनेवाली और मेमनों को पूजनेवाली जनता की जय !

भाषणों से निकलती आग की जय
चुप्पी से दी जाती षडयांत्रिक सहमती की जय
बेकार नौजवानों की जय, जवानी फ़िक्र में गुजारनेवाली बेबस लडकियों की जय
प्रतिपल चीरहरण देखती राजसभा की जय
प्रतिपल चीरहरण सहती जनसभा की जय
देश का नक्शा देखने से पहले कुपोषित मर गए बच्चो की जय  
कभी तहसील से आगे नहीं गए उन ठहरे हुए पांवो की जय !

जिनके लब्ज़ पानी में कंकड़ सा भी काम नहीं दे सकते उन कविओ की जय
जिनकी शिक्षा गुलामी सिखाती हैं उन द्रोणाचार्यो की जय 
उस गुलामी से अंतिम गुमनामी में चले जानेवाले छात्रो की जय 
भारत माता के शाहुकारो की जय 
भारत माता के व्याजवहसीओ की जय
क़र्ज़ में डूबे गरीबो की जय
क़र्ज़ से उभरे अमीरो की जय
सलवा जुडूम की जय
बड़े बांधो की जय
उन बांधो से निकले जल से चलते कारखानों की जय
उन बांधो से उजड़े जंगल की जय
आदिवासिओ का बलिदान भी जिनके काम न आया उन तरसे गाँवो की जय !
आम्बेडकर को गालिया देनेवालो की जय 
उन गालियों को लब्ज़ देनेवालो की जय
गाँधी को गोली मारनेवालो की जय
और उस गोली में बारूद भरनेवालो की जय
सरदार के ऊँचे बूत की जय
मायावती के हाथियों की जय
बाल ठाकरे के स्मारक की जय
प्रधानमंत्री के सूट की जय
ओपोझिशन के तुत की जय
सारे फ़िल्मी नेताओ की जय
सारे राजकीय अभिनेताओ की जय

भारत माता के भगवे झंडे की जय
भारत माता के हरे झंडे की जय
भगवे-हरे के बिच पिसते रहते नीले - सफ़ेद रंगों की जय
और सभी रंगों में ईमान खोज्नेवालो की जय

जय बुलवाने का ठेका लेनेवालों की जय
जय बुलवाने के ठेकेदारों के धमकी दे सकते गुंडों की जय
जय बुलवाने के ठेकेदारों के जान ले सकते बड़े गुंडों की जय 
प्रात-भुलनीय नागपुर नरेश की जय और उनके हैदराबाद सन्निवेश की जय
दोनों भेष के भक्तो की जय 
देशद्रोहियो के ठप्पों की जय
देशभक्ति के प्रमाणपत्रो की जय
भारत माता की जय 
भारत माता के पड़ोसियों की जय 
भारत माता के पड़ोसियों के पड़ोसियों की भी जय !

- मेहुल मंगुबहन, अहमदाबाद - ०४ अप्रैल २०१६

Monday, March 21, 2016

વાડો

હું શોધવા નીકળ્યો કવિતા..
લોથલથી લઈને આ રીવરફ્રન્ટ સુધી..
અમદાવાદની ગલીઓમાં , 
મુંબઈના પરામાં ને ડાયોસ્પરામાં 
ગાંઠે બાંધી શકાય એવી કવિતાઓ શોધવા નીકળ્યો.
દ્રોણના વંશજોએ એકલવ્ય પર લખેલી કવિતા
કે કૌરવકુલના કવીએ દ્રૌપદીના ચીરહરણ પર લખેલી કવિતા,
જુહાપુરાના મીયાભઈએ ગોધરાની ગાડીમાં બળેલા ૫૯ લોકો પર લખેલી કવિતા
કે પછી બાબુ બજરંગીના ફળીયામાંથી કોઈએ ગુલબર્ગકાંડ પર લખેલી કવિતા..

હું શોધવા નીકળ્યોતો ગટરમાં ગૂંગળાઈ મરેલી જિંદગીનું સોનેટ,
પણ મઘમઘતી ખુશ્બુઓ મળી..
હું શોધવા નીકળ્યોતો બળાત્કારનો ભોગ બનેલી છોકરીનું ગીત,
પણ મળ્યા ગુપ્તભાગે ગલગલીયા  
હું શોધવા નીકળ્યોતો નારોલથી સરખેજ દૌડતી શટલ રીક્ષાની મસ્તીનું અછાંદસ,
પણ મળ્યો પોલીસનો હપ્તો.ને સુગ.
હું શોધવા નીકળ્યોતો ડાંગી આદિવાસીના કુદરતી ધરમના આખ્યાનો,
પણ મને મળી ફક્ત ભેળસેળ..ને બુત્ઠું જંગલ.
હું શોધવા નીકળ્યોતો આ રંગીન શહેરના કાળા સન્નાટાની ગઝલ,
ટૂંટિયું વાળતા પણ હજી નથી આવડ્યું એવા
ભૂખ્યા, નાગા બચ્ચાઓ ઘડીક માટે હસી પડે એવા બે-ચાર જોડકણા
શોધવા નીકળ્યોતો હું.
પણ મળ્યા ફક્ત ટ્વિન્કલ ટ્વિન્કલ બાળગીતો..
કે પછી વાહ વાહ લુંટતા લાળગીતો..
રાયપુરના ભજીયા કે બૈરાના સમોસાનો ય સ્વાદ ના મળ્યો એકેય કવિતામાં,
મળ્યા ફક્ત વાટકી વહેવારો.

દરિયાના ગીતો મળ્યા અનેક પણ ખારવાના જીવતરની ખારાશ ના મળી,
કવિતામાં ઝરણાઓ મળ્યા હજાર પણ લોહીની વહેતી નદીઓ ના મળી,
અમુક અપવાદોને બાદ કરતા લગભગ કશું જ ના મળ્યું..
હવે અહી આ રાજના બારે મેઘ ખાંગા હોય,
ઘેર ઘેર છત ટપકતી હોય,
ઝુપડે ઢંકાયેલી તાડપત્રીઓ પણ કહોવાઈ ગઈ હોય, 
એક આંખને બીજી આંખ સાથે વેર હોય,
ગુપ્તાંગ સહીત અંગેઅંગમાં ઝેર હોય.. 
હોય અર્ધી દુનિયા ભૂખી, તરસી, નાગી,
બાકીની અર્ધીને લીલાલહેર હોય..
ત્યાં આ અપવાદોની થાગડથીગડનું શું ગજું ?

જેમ જેમ શોધતો ગયો એમ એમ મળતું ગયું મને કૈક નવું જ..
મળતા ગયા મને રોજ રોજ નવા નવા વાડા..

મોટો વાડો મોટા કવિઓનો,
નાનો વાડો નાના કવિઓનો,
ગજા પ્રમાણે સહુ એ કરેલા,
ભાત ભાતના વાડે-વાડા..
શુદ્ર કવિઓનો શુદ્ર વાડો,
વૈશ્ય કવિઓનો વૈશ્ય વાડો
ક્ષત્રીય કવિઓનો ક્ષત્રીય વાડો
બ્રાહમણ કવિઓનો બ્રાહ્મણવાડો.
આ વાડાઓની અંદર પણ પાછા બીજા નાના નાના વાડા.
ભૂલભૂલામણી તો એવી કે સાલા રસ્તા આવે આડા 
મુંબઈના કવિઓનો વાડો
અમદાવાદના કવિઓનો વાડો,
રાજકોટના કવિઓનો વાડો,
સુરતી કવિઓનો વાડો.
ફેસબુકની લાઈકના વાડા,
ટ્વીટરની કોમેન્ટના વાડા.
વાડો ગામડિયા કવિઓનો,
વાડો અર્બનીયા કવિઓનો,
મુખ્યમંત્રી સહીત અમલદાર કવિઓનો સરકારી વાડો,
ફક્ત લખી શકતા મારા જેવા બિનસરકારી કવિઓનો વાડો..
ભેણ....
જોઈ શકે છે બધુયે સમય નથી બાંડો
આ તે કેવી કવિતા ? આ કેવો નિભાડો ?

- મેહુલ મંગુબહેન, ૨૫-૧૧-૨૦૧૩, અમદાવાદ

Monday, February 15, 2016

વસંત ક્યાં છે ?

પીછાંઓ તરફડી રહ્યાં છે અધમૂવા થઈને
કપાઈ રહી છે એક પછી એક પાંખો
ટહુકાઓને ચીસ ગણવાનો રીવાજ થયો છે શરૂ
બુલેટ ટ્રેનની હડફેટે આવી ગયું છે બાજ પણ
આભ તરફ આંગળી ચીંધી કહ્યું રહ્યું છે કોઈ
કે મૂળ જમીનમાં નહિ આભમાં છે આ સંસ્કૃતિવૃક્ષના
દવાની જૂની શીશીમાં કેરોસીન ભેળવી સાચવી રાખેલા તડકાની હવે ખેર નથી
માર્ચ માથે ઉભો છે ને સુરજ બસ બરફ ઓકવામાં જ છે
વાયરો કોઈ વાયરસ જેમ ઘમરોળી રહ્યો છે નજરે ચડે તે બધું જ
હું તો રાહ જોતો તો વસંતની 
કોઈ કહે છે આવીને જતી ય રહી
કોઈ કહે છે આવી જ નથી વસંત
કોઈ વળી કહે છે આ જ છે વસંત
હું પ્રિયતમાનાં સ્પર્શ જેમ ઓળખું છું એને
આ બીજું જે કંઈ હોય, વસંત તો નથી જ નથી
તો કહી દોને પ્લીઝ વસંત ક્યાં છે ?
એ અહીં નથી તો ક્યાં છે ?
વસંત વિષે પૂછવું ગુનો તો નથી જ
બધા બાઘાની જેમ જોયા શું કરો છો
સંભળાતું ન હોય તો એકાદ ફૂલનો સંકેત તો આપો
વસંત ક્યાં છે ?
અરે કોઈ તો બોલો
વસંત વિષે બોલવું ગુનો તો નથી જ
કોઈ તો બોલો
આખર વસંત છે ક્યાં મારી ?

- મેહુલ મંગુબહેન, ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬ અમદાવાદ

Saturday, January 16, 2016

એ ગીત...

તારા ઘરની બારીમાંથી સુરજ ઉગશે ને ત્યારે 
સાવરણાને ફૂટશે પાંખો
લીંપેલા આંગણ પર બાઝેલા ઝાકળબિંદુઓ બની જશે બાજરો
ને પછી બધાય વાસમાંથી ઊડી આવશે પારેવડાઓ ચણવા
ચણતાં ચણતાં એ ગાવા માંડશે ગીત
ને એ ગીતમાં નહીં હોય રાજા-રાણીની વાતો
ગીતમાં નહીં હોય કુંવરીનાં રૃપની સ્તૃતિ કે કુંવરનું રાજતિલક
ગીતમાં નહીં હોય જોદ્ધાઓને ઘણી ખમ્માઓ
સાળની જેમ ખટ્ટાક ખટ્ટ લયમાં ગવાતું
સામેના શેઢાનાં સાદની જેમ ઝીલાતું
કુંડમાં બોળેલા ચામડા જેવું મુલાયમ હશે એ ગીત.
એ માનવમુક્તિનું મહાકાવ્ય રચાશે  તારા આંગણામાં જ તારી નજર સામે.
જેમાં થતો હશે સમતા અને સમત્વનો જયઘોષ
એયને દેવચકલી ને દેવકાગડો, 
પેલી કાળી કોયલ ને ધોળોધફ બગલો
લવબર્ડ અને જબ્બર બાજ
બધા એકસામટા ગીત ગાતા ઊડવા માંડશે ચારેકોર.
એ ગીત આપણને જોઈએ છે દોસ્ત
જળ-પવન ને આગની જેમ
કાં ચક્કરની શોધની જેમ
અનિવાર્ય છે એ ગીતનું હોવું.
પણ એને માટે હોવું જોઈશે એક ઘર
સુરજ ઉગી શકે એવી એક ઝીણકી શી બારી વાળુ
ને હોવા જોઈશે ઉડીને તારે આંગણે આવી શકે એવાં મુકત પારેવાંઓ પણ.

- મેહુલ મંગુબહેન, 16 જાન્યુઆરી 2016, અમદાવાદ

Saturday, January 9, 2016

રેશનકાર્ડનું એક નામ

એક લસરકે સાવ ગરબડિયા અક્ષરમાં કોતરાયેલું રેશનકાર્ડનું એક નામ છું હું 
જેના આધારે મળી શકે છે સસ્તુ અનાજ બે-ચાર કિલો વધારે
તહેવાર ટાણે બસો-પાનસો ગ્રામ મોરસ 
અને પામોલીન તેલ પામી શકાય છે એના પર
મને નથી ખબર તમે મારા વિશે શું શું ધારો છો પણ
કદીક ખેંચ પડે તો તમે મને ઉંચકીનેે લઈ જઈ શકો છો પંડિત દીનદયાળની દુકાનમાં
અલબત્ત, એ મારા નામે તમને ઉધાર નહીં આપે કશું
પણ તોય રેશનકાર્ડમાં નામ હોવુ એ કંઈ નાની વાત થોડી છે?
એ નામ છે તો છે ચૂલો ને છે પ્રાયમસમાં ઘાસતેલ
એ નામ છે તો છે હાંડલાઓને હવાપાણીનો જલસો
એ નામ છે તો છે શાખ અડોસપડોસમાં મારી
કેમકે એને હું આપી શકું છું બાજુવાળાને ઉપકારની જેમ.
તમારા પાસપોર્ટ પર ભલે શોભે અખિલ વિશ્વના દેશોનાં એરપોર્ટ ઠપ્પા
મારે તો રેશનકાર્ડ પર દર મહિને વાદળી લીટા પડે એ જ વિશ્વપ્રવાસ.
ને લીટો ના પડેને એટલે મગજ પહોંચી જાય લખોટે
કારણ વગર નીકળી જાય બે-ચાર ગાળો
હાંડલાઓની હવા નીકળી જાય 
પીને પડયો હોય એમ લાંબો થઈ જાય ચૂલો ઓસરીમાં.
ફળિયું અક્ષરોનાં શિંગડા પહેરીને હસવા માંડે એકસામટુ
ના ના મારા પર નહીં, મારા ખાલી ખિસ્સા પર
ના ના ખાલી ખિસ્સા પર પણ નહીં 
એ હસતું હોય છે રેશનકાર્ડ પર લખેલાં મારા નામ પર.
પણ તોય રેશનકાર્ડમાં નામ હોવું એ કંઈ નાની વાત થોડી છે 
નામ હોય તો હસેય ખરા લોકો... 
મને ખબર નથી તમે મારા વિશે શું ધારતા હશો પણ....હું તો...

- મેહુલ મંગુબહેન, 9 જાન્યુઆરી 2015, અમદાવાદ

Tuesday, December 22, 2015

जब आँख खुल जाती हैं तो

बहुत बुरा होता हैं रात में आँख खुल जाना
आँख लग जाने से भी बुरा यक़ीनन
देर रात जब मेरी आँख खुल जाती हैं तो
मुझे सुनाई देती है दूर किसी हाईवे की चीखे
आँखों में सुज़न लिए एक परिचित ड्राइवर
बिना कोई मंजिल के भागता फिरता नज़र आता हैं
आँख खुल जाती हैं तो बिस्तर की सिलवटे बन जाती हैं सांप
और नाक किसी खुश्बो को ढूंढता आवारा कुत्ता बन जाता हैं
उठ खड़े होने के विचार आते तो हैं पर आँख कमबख्त
न सोने देती हैं न उठने !
वो चाहती हैं की में किसी कीड़े की माफिक यूँही रेंगुता रहू
कस्तूरी की चाह में फिरते हिरन की तरह वनवन घूमता रहू बैचेन
मैं जानता हूँ की हिरन और कस्तूरी दोनों एक ही हैं
फिर भी मैं आँख खुल जाने से डरता हूँ हमेशा
कई बार में अपनी आँखों को नोंचकर ऊपर की अलमारी में रख देता हूँ
वहां कुछ पुराने खिलोने पड़े हैं वहाँ
आँख खुल भी जाए तो खेलती रहती हैं उसके साथ
वहां ऊपर अलमारी में अच्छा ख़ासा अँधेरा होता हैं
अलमारी के खिलोने बुरा नहीं मानते किसी भी बात
नहीं होती हैं उनको मुझसे कोई शिकायत
अलमारी में आँख नहीं खोजती हैं कोई भी खुशबु !


- मेहुल मंगुबहन, १९ दिसंबर २०१५, अहमदाबाद

Friday, November 27, 2015

હું સુગંધનો વેપારી છું સાહેબજી

હું સુગંધનો વેપારી છું સાહેબજી
મારી ખુશ્બુઓનો જો઼ટો જડવો મુશ્કેલ છે
આવી ખુશ્બો નહીં મળે તમને મોલમાં
આવી ખુશ્બો નહીં મળે ઓન એર શોપિંગમાં
આ લો સાહેબ
આ છે ખાસ તમારા માટે 
મોડી રાતે ટ્રાફિક આથમ્યે 
મોહમયી મુંબઈ નગરીમાં 
સાફ થતી સડક ત્યારે
સાવરણાનાં ડંડા પર બાઝેલા પ્રથમ પ્રસ્વેદબિંદુની મહેંક છે આ સ્વેટ સ્પ્રેમાં.
હું સુગંધનો વેપારી છું સાહેબજી
પેઢી દર પેઢીનો નાતો છે અમારે ખુશ્બો સાથે
ખોટો સોદો નહીં કરું 
મુંબઈના ભાવે આ નાનકડા અમદાવાદમાં કયાંથી મળશે આવી મહેંક સાહેબજી? લઈ લો ઝટ. 
ના ગમે તો આ જુઓ સાહેબજી, 
હાથે સહેજ લગાડીને નાણી જુઓ ખુશ્બુ એની
મોડી રાતે સી.જી. રોડ પર 
એક મઘમઘતા ગ્રહનું ગોળ ઢાંકણ ખોલી
એની અંદર ઊતરી બે નામવગરના સુગંધયાત્રીઓએ
જીવ આપીને શ્વાસમાં ભરી લીધેલો આ ડ્રેનેજ સ્પ્રે છે સાહેબજી.
જુઓ તો ખરા, હું સુગંધનો વેપારી છું સાહેબજી ખોટુ નહીં બોલુ. 
આય પસંદ ના આવે તો 
તમ સરખા એનઆરઆઈ માટે
તમ સરખા એનઆરજી માટે 
બીજી એકસલુઝિવ બ્રાંડ પણ છે સાહેબજી
એની કિમત બે-ચાર પાઉન્ડ છે સાહેબજી
તમારા સ્કોચ જેટલી જ બ્રાઈટ
તમારી ટાઈ જેવી જ ટાઈટ
પ્લેબોય ને રોમાન્સ બાય રાલ્ફ લોરેનને ટકકર મારે એવી ખુશ્બુ
એમાં પીંખી નંખાયેલી બાળાના ઉઝરડાંઓથી ટપકેલાં રકતબિદુંનો અર્ક છે સાહેબજી
ને એ પણ પાછો વિવિધ વયના એવાં માપસરના ઉઝરડાંઓ સાથે ફિલ્ટર કરેલો.
આવી મહેંક તમને કયાંય નહીં મળે સાહેબજી
બોલો સાહેબ શું આપું ?
મુંબઈ બ્રાંન્ડ સ્વેટ સ્પ્રે ?
સ્પેશિયલ અમદાવાદી ડ્રેનેજ ડિલક્સ ?
કે રેર વર્જિન રેડ રિગલ સ્પ્રે સાહેબજી?
હું સુગંધનો વેપારી છું સાહેબજી.

- મેહુલ મંગુબહેન, 24 નવેમ્બર, 2015, અમદાવાદ 

Wednesday, November 25, 2015

અંધાર ફળિયુ

સુરજ સાત ઘોડલે સવાર થઈને ફરતો તો આખા ગામમાં 
પણ મારે તો પગપાળા જ પહોંચવાનું હતું એના ઘર લગી
એના દરેક કિરણની પહેરેદારીથી નજર બચાવીને
પૂરપાટ વેગે દોડતા ઘોડાઓની લોખંડીથી નાળથી બચાવીને હાડકા 
ચામડીને બાળતા કાપવાનો હતો મારગ મારે 
એ મારગ જેમાં આંબા-આંબલી નોતા, 
જેમાં નોતા પીંપળી-લીમડી
દૂર દૂર લગ છેક દૂર લગ ખોડાયેલા મૃગજળના ઝાડવા
ને વિસામો લેવા ખાતર દોહ્યલા હતાં બાવળ પણ.
સુરજ સાત ઘોડાને તાલે તબડક તાવ દઈને ફરતોતો ત્યારે  
મારે પહોંચવાનુંતુ એના ઘર લગ બળતે પગલે
ચાલ્યા કર્યુ મે,
અથડાતા-કૂટાતા
લડતા - ઝઘડતા
ટેકો દેતા, ટેકો લેતા
તળિયાનાં ફોલ્લા ફચફચ રહ્યાં ફૂટતાં 
ભૂલી જઈને અર્થ દાઝવાનો
ખરતી રહી ચામ઼ડી પણ એમ જ લસરતી
ને માંડ બરાબર પહોંચુ સુરજ લગી ત્યાં 
સાંજ પડી ગઈ ગધની
ફરી ગઢની ડેલીમાં ગરી ગ્યો ગેલસ્પફો સુરજ 
ને અંધાર ફળિયુ આખુ મારુ 
લઈ ચમચી લઈ વાટકી
ખોલી ફાળિયુ, ખોલી ધોતિયુ
હાથ લાગ્યુ તે વાસણ લઈને ખોળો પાથરી 
મુઠ્ઠીભર અજવાળાની વાટે 
ફરી ગઢને ડેલી આગળ કરગરવા બેઠું.

- મેહુલ મંગુબહેન, 24 નવેમ્બર 2015

Wednesday, October 7, 2015

कल सुबहे का सूरज जब उगेगा

कल सुबहे का सूरज जब उगेगा तो उसकी प्रत्येक किरण हमसे पूछेगी
घोर अंधकार में रातभर तुमने क्या किआ ?
क्या हम यह कहेंगे की रातभर चाँद में देखते रहे माशूका का चहरा
या फिर यह कहेंगे की उसकी नर्म आगोश में मुझे धुप से भी ज्यादा सुकून था
हम कह देंगे की रातभर हम खेलते रहे ताश मस्ती से
या लगाते रहे जाम पर जाम भयावह अँधेरे के गम में
कल सुबहे का सूरज जब उगेगा और उसकी प्रत्येक किरण करेगी हमसे सवाल
तो हम बोल देंगे कुछ फिल्मो के नाम
हम बोल देंगे रात को मेरा वोट्सेप बंध था मुझे कुछ नहीं पता !
हम कह देंगे सूरज को की तेरी तो....
चोवीस घंटे होती हैं यहाँ टोरेंट की बिजली भाड़ में जाये तेरी किरण !
हम कह देगें किरण से की इस जिन्दगी से फुर्सत कहाँ
जो हम अँधेरे या उजाले के बारे में सोचे !
कल सुबहे जब सूरज उगेगा और किरण पूछेगी हमसे अँधेरे के बारे में
तो हम सीना चौड़ा कर गर्व से कहेंगे
अबे कौनसा अँधेरा ? कैसा अँधेरा ?
फिर कल सूरज निकल जायेगा चुपचाप
सारी किरने हो जाएगी खामोश
फिर परसों
फिर नरसों
दिन गुजरते जायेंगे
सूरज चढ़ते उतरते जायेगे
मौसम बदलते जायेंगे
और हम भूलते जायेंगे
अँधेरे के माने क्या होते है ?
उजालो का अर्थ क्या होता है ?
रौशनी का सुख किसे कहते है ?
फिर एक दिन समय की दीवार हो जाएगी पूरी काली


मेहुल मंगुबहन, ७ ओक्टूबर २०१५, अहमदाबाद 

Tuesday, September 22, 2015

धूमिल जब जब मैंने तुम्हे पढ़ा हैं....

धूमिल जब जब मैंने तुम्हे पढ़ा हैं....
खुद को पेड़ की छाल से कागज बनता पाया हैं 
नहाते नहाते बाल्टी में पानी को पानी से अलग करने लगाए हैं मैंने कई मुक्के 
और फिर साबुन की झाग को महबूबा के मुलायम स्पर्श की तरह महसूस की हैं !

मैं जब काम के लिए इधर उधर भागता फिरता हूँ 
फूट्पाथो पे बिखरी हुयी तुम्हारी कविताए आवारा कुत्ता समझकर हंसती हैं मुझ पर 
थका हारा जब शाम को घर लौटता हूँ तो वह मुझे बोसा नहीं देती 
चिल्लाती हैं मुझ पर की इतनी देर कहाँ कर दी ?

तुम्हारी कविताए न तो खून निकालने देती हैं न तो आंसू बहाने 
द्रोणाचार्य के कुत्ते को चुप कर देनेवाले तीरों की माफिक 
तुम्हारी कविताए मेरे निशाने पर हमेशा सटीक होती हैं 
आँख से बहते आंसू पांव तक पहुँच जाए और बदन पर एक खरोंच भी न हो !

धूमिल तुम तो ठेठ देहाती गंवार थें न 
इतनी अजब कला कहाँ से सीखी थी तुमने ?
गहरे सन्नाटो में से कैसे चुन के लाए थे ल्ब्झ तुम 
और वो भी ऐसे जैसे माली ने फूल चुने हो हलके हलके !

धूमिल 
जब जब मैंने तुम्हे पढ़ा है मैंने हवा को पाया हैं 
और उन हवा में पाए हैं आग के गोले जो फेफड़ो को जलाते है 
उन हवा में पाए हैं भूखे बच्चे जो अंतडियो को रुलाते है 
उन हवा में पाया है कोई गाँव अनजाना जो चीख चीख कर किले को घेर रहा है 
किसी अछूते कुंए से सींचकर आई औस की बुँदे भी पायी हैं मैंने उन हवा में !

धूमिल, जब जब मैंने तुम्हे पढ़ा है 
पता चला है की मुझमे कितने खंडहर वीरान पड़े हैं 
पता चला हैं की उन खंडहरों में किसके किसके कितने मुर्दे गड़े पड़े हैं 
मैं उन खंडहरों में जाकर सबको उनके नाम से बुला आता हूँ 
सारे गड़े मुर्दों को उठा उठाकर उनकी फोज़ बनाता हूँ 
जब जब मैंने तुम्हे पढ़ा है 
खुद को 
उस मुर्दों की फोज़ के साथ उस सड़क पर पाया है 
जोकि संसद तक जाती है ! 

- मेहुल मंगुबहन, २२ सितम्बर २०१५ 


Friday, August 28, 2015

पराजित होते सत्य

हाथ-पाँव कट चुके हैं 
अधखुली आँखे देख रही है इधर उधर 
रकत से लतपत शरीर अब नहीं रहा लड़ने के क़ाबिल
दिशाए जय घोष से गूँज रही हैं 
रक्तरंजित नदी बह रही है उफान से 
उस पार पड़े सारे सत्य 
पराजित होने के आखरी पल में देख रहे हैं इक नज़र इधरउधर  
देख रहे है शायद इस पार मेरी और 
इस पार मैं अपनी पूँछ टांगो में दबाए 
पराजित होते सभी सत्य को देख रहा हूँ 
बेबस 
लाचार 
दृष्टिहीन 
गौरवविहीन !
पराजित होते सत्य की 
अधखुली आँखों से आँख मिलाने से डरता हूँ मैँ 
दूर आसमाँ में देखर सोचता हूँ 
प्राथना करता हूँ 
जल्दी आ जाए चिल-कौवे 
या आ जाए वो सारे देवताः जिनको मैंने और मेरी पुरखो ने पूजा है 
आँखे कभी खुलती, कभी बँध होती दिख रही है चोरनजर से 
होले होले चलती उनकी धड़कनो का भास हो रहा है 
हाथ सिर्फ दो है मेरे पास 
अब आँखे मुंदु या कान ?
मैं बुत बन जाना चाहता हूँ 
जिसे सत्य के पराजित होने से 
असत्य के जय घोष से कोई सरोकार न हो !

- मेहुल मंगुबहन, २४ ऑगस्ट २०१५, अहमदाबाद