વાડો

હું શોધવા નીકળ્યો કવિતા..

લોથલથી લઈને આ રીવરફ્રન્ટ સુધી..

અમદાવાદની ગલીઓમાં , 

મુંબઈના પરામાં ને ડાયોસ્પરામાં 

ગાંઠે બાંધી શકાય એવી કવિતાઓ શોધવા નીકળ્યો.

દ્રોણના વંશજોએ એકલવ્ય પર લખેલી કવિતા

કે કૌરવકુલના કવીએ દ્રૌપદીના ચીરહરણ પર લખેલી કવિતા,

જુહાપુરાના મીયાભઈએ ગોધરાની ગાડીમાં બળેલા ૫૯ લોકો પર લખેલી કવિતા

કે પછી બાબુ બજરંગીના ફળીયામાંથી કોઈએ ગુલબર્ગકાંડ પર લખેલી કવિતા..

હું શોધવા નીકળ્યોતો ગટરમાં ગૂંગળાઈ મરેલી જિંદગીનું સોનેટ,

પણ મઘમઘતી ખુશ્બુઓ મળી..

હું શોધવા નીકળ્યોતો બળાત્કારનો ભોગ બનેલી છોકરીનું ગીત,

પણ મળ્યા ગુપ્તભાગે ગલગલીયા  

હું શોધવા નીકળ્યોતો નારોલથી સરખેજ દૌડતી શટલ રીક્ષાની મસ્તીનું અછાંદસ,

પણ મળ્યો પોલીસનો હપ્તો.ને સુગ.

હું શોધવા નીકળ્યોતો ડાંગી આદિવાસીના કુદરતી ધરમના આખ્યાનો,

પણ મને મળી ફક્ત ભેળસેળ..ને બુત્ઠું જંગલ.

હું શોધવા નીકળ્યોતો આ રંગીન શહેરના કાળા સન્નાટાની ગઝલ,

ટૂંટિયું વાળતા પણ હજી નથી આવડ્યું એવા

ભૂખ્યા, નાગા બચ્ચાઓ ઘડીક માટે હસી પડે એવા બે-ચાર જોડકણા

શોધવા નીકળ્યોતો હું.

પણ મળ્યા ફક્ત ટ્વિન્કલ ટ્વિન્કલ બાળગીતો..

કે પછી વાહ વાહ લુંટતા લાળગીતો..

રાયપુરના ભજીયા કે બૈરાના સમોસાનો ય સ્વાદ ના મળ્યો એકેય કવિતામાં,

મળ્યા ફક્ત વાટકી વહેવારો.

દરિયાના ગીતો મળ્યા અનેક પણ ખારવાના જીવતરની ખારાશ ના મળી,

કવિતામાં ઝરણાઓ મળ્યા હજાર પણ લોહીની વહેતી નદીઓ ના મળી,

અમુક અપવાદોને બાદ કરતા લગભગ કશું જ ના મળ્યું..

હવે અહી આ રાજના બારે મેઘ ખાંગા હોય,

ઘેર ઘેર છત ટપકતી હોય,

ઝુપડે ઢંકાયેલી તાડપત્રીઓ પણ કહોવાઈ ગઈ હોય, 

એક આંખને બીજી આંખ સાથે વેર હોય,

ગુપ્તાંગ સહીત અંગેઅંગમાં ઝેર હોય.. 

હોય અર્ધી દુનિયા ભૂખી, તરસી, નાગી,

બાકીની અર્ધીને લીલાલહેર હોય..

ત્યાં આ અપવાદોની થાગડથીગડનું શું ગજું ?

જેમ જેમ શોધતો ગયો એમ એમ મળતું ગયું મને કૈક નવું જ..

મળતા ગયા મને રોજ રોજ નવા નવા વાડા..

મોટો વાડો મોટા કવિઓનો,

નાનો વાડો નાના કવિઓનો,

ગજા પ્રમાણે સહુ એ કરેલા,

ભાત ભાતના વાડે-વાડા..

શુદ્ર કવિઓનો શુદ્ર વાડો,

વૈશ્ય કવિઓનો વૈશ્ય વાડો

ક્ષત્રીય કવિઓનો ક્ષત્રીય વાડો

બ્રાહમણ કવિઓનો બ્રાહ્મણવાડો.

આ વાડાઓની અંદર પણ પાછા બીજા નાના નાના વાડા.

ભૂલભૂલામણી તો એવી કે સાલા રસ્તા આવે આડા 

મુંબઈના કવિઓનો વાડો

અમદાવાદના કવિઓનો વાડો,

રાજકોટના કવિઓનો વાડો,

સુરતી કવિઓનો વાડો.

ફેસબુકની લાઈકના વાડા,

ટ્વીટરની કોમેન્ટના વાડા.

વાડો ગામડિયા કવિઓનો,

વાડો અર્બનીયા કવિઓનો,

મુખ્યમંત્રી સહીત અમલદાર કવિઓનો સરકારી વાડો,

ફક્ત લખી શકતા મારા જેવા બિનસરકારી કવિઓનો વાડો..

ભેણ....

જોઈ શકે છે બધુયે સમય નથી બાંડો

આ તે કેવી કવિતા ? આ કેવો નિભાડો ?

- મેહુલ મંગુબહેન, ૨૫-૧૧-૨૦૧૩, અમદાવાદ

વસંત ક્યાં છે ?

પીછાંઓ તરફડી રહ્યાં છે અધમૂવા થઈને

કપાઈ રહી છે એક પછી એક પાંખો

ટહુકાઓને ચીસ ગણવાનો રીવાજ થયો છે શરૂ

બુલેટ ટ્રેનની હડફેટે આવી ગયું છે બાજ પણ

આભ તરફ આંગળી ચીંધી કહ્યું રહ્યું છે કોઈ

કે મૂળ જમીનમાં નહિ આભમાં છે આ સંસ્કૃતિવૃક્ષના

દવાની જૂની શીશીમાં કેરોસીન ભેળવી સાચવી રાખેલા તડકાની હવે ખેર નથી

માર્ચ માથે ઉભો છે ને સુરજ બસ બરફ ઓકવામાં જ છે

વાયરો કોઈ વાયરસ જેમ ઘમરોળી રહ્યો છે નજરે ચડે તે બધું જ

હું તો રાહ જોતો તો વસંતની 

કોઈ કહે છે આવીને જતી ય રહી

કોઈ કહે છે આવી જ નથી વસંત

કોઈ વળી કહે છે આ જ છે વસંત

હું પ્રિયતમાનાં સ્પર્શ જેમ ઓળખું છું એને

આ બીજું જે કંઈ હોય, વસંત તો નથી જ નથી

તો કહી દોને પ્લીઝ વસંત ક્યાં છે ?

એ અહીં નથી તો ક્યાં છે ?

વસંત વિષે પૂછવું ગુનો તો નથી જ

બધા બાઘાની જેમ જોયા શું કરો છો

સંભળાતું ન હોય તો એકાદ ફૂલનો સંકેત તો આપો

વસંત ક્યાં છે ?

અરે કોઈ તો બોલો

વસંત વિષે બોલવું ગુનો તો નથી જ

કોઈ તો બોલો

આખર વસંત છે ક્યાં મારી ?

- મેહુલ મંગુબહેન, ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬ અમદાવાદ

એ ગીત...

તારા ઘરની બારીમાંથી સુરજ ઉગશે ને ત્યારે 

સાવરણાને ફૂટશે પાંખો

લીંપેલા આંગણ પર બાઝેલા ઝાકળબિંદુઓ બની જશે બાજરો

ને પછી બધાય વાસમાંથી ઊડી આવશે પારેવડાઓ ચણવા

ચણતાં ચણતાં એ ગાવા માંડશે ગીત

ને એ ગીતમાં નહીં હોય રાજા-રાણીની વાતો

ગીતમાં નહીં હોય કુંવરીનાં રૃપની સ્તૃતિ કે કુંવરનું રાજતિલક

ગીતમાં નહીં હોય જોદ્ધાઓને ઘણી ખમ્માઓ

સાળની જેમ ખટ્ટાક ખટ્ટ લયમાં ગવાતું

સામેના શેઢાનાં સાદની જેમ ઝીલાતું

કુંડમાં બોળેલા ચામડા જેવું મુલાયમ હશે એ ગીત.

એ માનવમુક્તિનું મહાકાવ્ય રચાશે  તારા આંગણામાં જ તારી નજર સામે.

જેમાં થતો હશે સમતા અને સમત્વનો જયઘોષ

એયને દેવચકલી ને દેવકાગડો, 

પેલી કાળી કોયલ ને ધોળોધફ બગલો

લવબર્ડ અને જબ્બર બાજ

બધા એકસામટા ગીત ગાતા ઊડવા માંડશે ચારેકોર.

એ ગીત આપણને જોઈએ છે દોસ્ત

જળ-પવન ને આગની જેમ

કાં ચક્કરની શોધની જેમ
અનિવાર્ય છે એ ગીતનું હોવું.

પણ એને માટે હોવું જોઈશે એક ઘર

સુરજ ઉગી શકે એવી એક ઝીણકી શી બારી વાળુ
ને હોવા જોઈશે ઉડીને તારે આંગણે આવી શકે એવાં મુકત પારેવાંઓ પણ.

- મેહુલ મંગુબહેન, 16 જાન્યુઆરી 2016, અમદાવાદ

રેશનકાર્ડનું એક નામ

એક લસરકે સાવ ગરબડિયા અક્ષરમાં કોતરાયેલું રેશનકાર્ડનું એક નામ છું હું 

જેના આધારે મળી શકે છે સસ્તુ અનાજ બે-ચાર કિલો વધારે

તહેવાર ટાણે બસો-પાનસો ગ્રામ મોરસ 

અને પામોલીન તેલ પામી શકાય છે એના પર

મને નથી ખબર તમે મારા વિશે શું શું ધારો છો પણ

કદીક ખેંચ પડે તો તમે મને ઉંચકીનેે લઈ જઈ શકો છો પંડિત દીનદયાળની દુકાનમાં

અલબત્ત, એ મારા નામે તમને ઉધાર નહીં આપે કશું

પણ તોય રેશનકાર્ડમાં નામ હોવુ એ કંઈ નાની વાત થોડી છે?

એ નામ છે તો છે ચૂલો ને છે પ્રાયમસમાં ઘાસતેલ

એ નામ છે તો છે હાંડલાઓને હવાપાણીનો જલસો

એ નામ છે તો છે શાખ અડોસપડોસમાં મારી

કેમકે એને હું આપી શકું છું બાજુવાળાને ઉપકારની જેમ.

તમારા પાસપોર્ટ પર ભલે શોભે અખિલ વિશ્વના દેશોનાં એરપોર્ટ ઠપ્પા

મારે તો રેશનકાર્ડ પર દર મહિને વાદળી લીટા પડે એ જ વિશ્વપ્રવાસ.

ને લીટો ના પડેને એટલે મગજ પહોંચી જાય લખોટે

કારણ વગર નીકળી જાય બે-ચાર ગાળો

હાંડલાઓની હવા નીકળી જાય 

પીને પડયો હોય એમ લાંબો થઈ જાય ચૂલો ઓસરીમાં.

ફળિયું અક્ષરોનાં શિંગડા પહેરીને હસવા માંડે એકસામટુ

ના ના મારા પર નહીં, મારા ખાલી ખિસ્સા પર

ના ના ખાલી ખિસ્સા પર પણ નહીં 

એ હસતું હોય છે રેશનકાર્ડ પર લખેલાં મારા નામ પર.

પણ તોય રેશનકાર્ડમાં નામ હોવું એ કંઈ નાની વાત થોડી છે 

નામ હોય તો હસેય ખરા લોકો... 

મને ખબર નથી તમે મારા વિશે શું ધારતા હશો પણ....હું તો...

- મેહુલ મંગુબહેન, 9 જાન્યુઆરી 2015, અમદાવાદ

जब आँख खुल जाती हैं तो

बहुत बुरा होता हैं रात में आँख खुल जाना

आँख लग जाने से भी बुरा यक़ीनन

देर रात जब मेरी आँख खुल जाती हैं तो

मुझे सुनाई देती है दूर किसी हाईवे की चीखे

आँखों में सुज़न लिए एक परिचित ड्राइवर

बिना कोई मंजिल के भागता फिरता नज़र आता हैं

आँख खुल जाती हैं तो बिस्तर की सिलवटे बन जाती हैं सांप

और नाक किसी खुश्बो को ढूंढता आवारा कुत्ता बन जाता हैं

उठ खड़े होने के विचार आते तो हैं पर आँख कमबख्त

न सोने देती हैं न उठने !

वो चाहती हैं की में किसी कीड़े की माफिक यूँही रेंगुता रहू

कस्तूरी की चाह में फिरते हिरन की तरह वनवन घूमता रहू बैचेन

मैं जानता हूँ की हिरन और कस्तूरी दोनों एक ही हैं

फिर भी मैं आँख खुल जाने से डरता हूँ हमेशा

कई बार में अपनी आँखों को नोंचकर ऊपर की अलमारी में रख देता हूँ

वहां कुछ पुराने खिलोने पड़े हैं वहाँ

आँख खुल भी जाए तो खेलती रहती हैं उसके साथ

वहां ऊपर अलमारी में अच्छा ख़ासा अँधेरा होता हैं

अलमारी के खिलोने बुरा नहीं मानते किसी भी बात

नहीं होती हैं उनको मुझसे कोई शिकायत

अलमारी में आँख नहीं खोजती हैं कोई भी खुशबु !

- मेहुल मंगुबहन, १९ दिसंबर २०१५, अहमदाबाद

હું સુગંધનો વેપારી છું સાહેબજી

હું સુગંધનો વેપારી છું સાહેબજી

મારી ખુશ્બુઓનો જો઼ટો જડવો મુશ્કેલ છે

આવી ખુશ્બો નહીં મળે તમને મોલમાં

આવી ખુશ્બો નહીં મળે ઓન એર શોપિંગમાં

આ લો સાહેબ

આ છે ખાસ તમારા માટે 

મોડી રાતે ટ્રાફિક આથમ્યે 

મોહમયી મુંબઈ નગરીમાં 

સાફ થતી સડક ત્યારે

સાવરણાનાં ડંડા પર બાઝેલા પ્રથમ પ્રસ્વેદબિંદુની મહેંક છે આ સ્વેટ સ્પ્રેમાં.

હું સુગંધનો વેપારી છું સાહેબજી

પેઢી દર પેઢીનો નાતો છે અમારે ખુશ્બો સાથે

ખોટો સોદો નહીં કરું 

મુંબઈના ભાવે આ નાનકડા અમદાવાદમાં કયાંથી મળશે આવી મહેંક સાહેબજી? લઈ લો ઝટ. 

ના ગમે તો આ જુઓ સાહેબજી, 

હાથે સહેજ લગાડીને નાણી જુઓ ખુશ્બુ એની

મોડી રાતે સી.જી. રોડ પર 

એક મઘમઘતા ગ્રહનું ગોળ ઢાંકણ ખોલી

એની અંદર ઊતરી બે નામવગરના સુગંધયાત્રીઓએ

જીવ આપીને શ્વાસમાં ભરી લીધેલો આ ડ્રેનેજ સ્પ્રે છે સાહેબજી.

જુઓ તો ખરા, હું સુગંધનો વેપારી છું સાહેબજી ખોટુ નહીં બોલુ. 

આય પસંદ ના આવે તો 

તમ સરખા એનઆરઆઈ માટે

તમ સરખા એનઆરજી માટે 

બીજી એકસલુઝિવ બ્રાંડ પણ છે સાહેબજી

એની કિમત બે-ચાર પાઉન્ડ છે સાહેબજી

તમારા સ્કોચ જેટલી જ બ્રાઈટ

તમારી ટાઈ જેવી જ ટાઈટ

પ્લેબોય ને રોમાન્સ બાય રાલ્ફ લોરેનને ટકકર મારે એવી ખુશ્બુ

એમાં પીંખી નંખાયેલી બાળાના ઉઝરડાંઓથી ટપકેલાં રકતબિદુંનો અર્ક છે સાહેબજી

ને એ પણ પાછો વિવિધ વયના એવાં માપસરના ઉઝરડાંઓ સાથે ફિલ્ટર કરેલો.

આવી મહેંક તમને કયાંય નહીં મળે સાહેબજી

બોલો સાહેબ શું આપું ?

મુંબઈ બ્રાંન્ડ સ્વેટ સ્પ્રે ?

સ્પેશિયલ અમદાવાદી ડ્રેનેજ ડિલક્સ ?

કે રેર વર્જિન રેડ રિગલ સ્પ્રે સાહેબજી?

હું સુગંધનો વેપારી છું સાહેબજી.

- મેહુલ મંગુબહેન, 24 નવેમ્બર, 2015, અમદાવાદ 

અંધાર ફળિયુ

સુરજ સાત ઘોડલે સવાર થઈને ફરતો તો આખા ગામમાં 

પણ મારે તો પગપાળા જ પહોંચવાનું હતું એના ઘર લગી

એના દરેક કિરણની પહેરેદારીથી નજર બચાવીને

પૂરપાટ વેગે દોડતા ઘોડાઓની લોખંડીથી નાળથી બચાવીને હાડકા 

ચામડીને બાળતા કાપવાનો હતો મારગ મારે 

એ મારગ જેમાં આંબા-આંબલી નોતા, 

જેમાં નોતા પીંપળી-લીમડી

દૂર દૂર લગ છેક દૂર લગ ખોડાયેલા મૃગજળના ઝાડવા

ને વિસામો લેવા ખાતર દોહ્યલા હતાં બાવળ પણ.

સુરજ સાત ઘોડાને તાલે તબડક તાવ દઈને ફરતોતો ત્યારે  

મારે પહોંચવાનુંતુ એના ઘર લગ બળતે પગલે

ચાલ્યા કર્યુ મે,

અથડાતા-કૂટાતા

લડતા - ઝઘડતા

ટેકો દેતા, ટેકો લેતા

તળિયાનાં ફોલ્લા ફચફચ રહ્યાં ફૂટતાં 

ભૂલી જઈને અર્થ દાઝવાનો

ખરતી રહી ચામ઼ડી પણ એમ જ લસરતી

ને માંડ બરાબર પહોંચુ સુરજ લગી ત્યાં 

સાંજ પડી ગઈ ગધની

ફરી ગઢની ડેલીમાં ગરી ગ્યો ગેલસ્પફો સુરજ 

ને અંધાર ફળિયુ આખુ મારુ 

લઈ ચમચી લઈ વાટકી

ખોલી ફાળિયુ, ખોલી ધોતિયુ

હાથ લાગ્યુ તે વાસણ લઈને ખોળો પાથરી 

મુઠ્ઠીભર અજવાળાની વાટે 

ફરી ગઢને ડેલી આગળ કરગરવા બેઠું.

- મેહુલ મંગુબહેન, 24 નવેમ્બર 2015