पराजित होते सत्य

हाथ-पाँव कट चुके हैं 

अधखुली आँखे देख रही है इधर उधर 

रकत से लतपत शरीर अब नहीं रहा लड़ने के क़ाबिल

दिशाए जय घोष से गूँज रही हैं 

रक्तरंजित नदी बह रही है उफान से 

उस पार पड़े सारे सत्य 

पराजित होने के आखरी पल में देख रहे हैं इक नज़र इधरउधर  

देख रहे है शायद इस पार मेरी और 

इस पार मैं अपनी पूँछ टांगो में दबाए 

पराजित होते सभी सत्य को देख रहा हूँ 

बेबस 

लाचार 

दृष्टिहीन 

गौरवविहीन !

पराजित होते सत्य की 

अधखुली आँखों से आँख मिलाने से डरता हूँ मैँ 

दूर आसमाँ में देखर सोचता हूँ 

प्राथना करता हूँ 

जल्दी आ जाए चिल-कौवे 

या आ जाए वो सारे देवताः जिनको मैंने और मेरी पुरखो ने पूजा है 

आँखे कभी खुलती, कभी बँध होती दिख रही है चोरनजर से 

होले होले चलती उनकी धड़कनो का भास हो रहा है 

हाथ सिर्फ दो है मेरे पास 

अब आँखे मुंदु या कान ?

मैं बुत बन जाना चाहता हूँ 

जिसे सत्य के पराजित होने से 

असत्य के जय घोष से कोई सरोकार न हो !

- मेहुल मंगुबहन, २४ ऑगस्ट २०१५, अहमदाबाद 

गर मैं सिर्फ मजदूर होता

गर मैं सिर्फ मजदूर होता
मेरे बाप की तरह
मुआफ़ी मांग लेता
सर झुका लेता
आँख में भड़के लावा को
तुरंत पलट देता पानी में
गिड़गिड़ा लेता कि
गलती हो गई सरकार
माफ़ कर दे माईबाप
आगे से न आँख ऊपर होगी
नाही हाथ पैर कभी निचे
आपकी दिहाड़ी ही बड़ा उपकार हैं
आपको सब सरोकार है 
गर मैं सिर्फ मजदूर होता
तो फ़िक्र करता की
रोटी से स्लेट तक
उसकी चुनरी से मेरी कमीज तक
जिंदगी से जो भी नजदीकियाँ
वह सब आपकी दी हुयी मजदूरिया है !
गर में सिर्फ मजदूर होता तो
आपके कहे पर कूद जाता कुँए में
घूस जाता गटर में
आपकी लाठी बन बरस पड़ता किसी पर भी
ठीक मेरे बाप की तरह
या फिर मेरे बाप के बाप की तरह
या मेरी उन पुरखो तरह
जिनकी ज़ुबाने आपकी हां में हां करते
हिमालय सी बर्फ हो गई
पर मैं सिर्फ मजदूर नहीं हूँ न मालिक
थकावट के बावजूद मुझे सूझते है गीत
मुझे कविताओ के सपनें आते हैं
अच्छे लगते है मुझे बच्चन-मिथुनदा के डायलॉग्स
बड़ा खुश हो जाता हूँ जब वो गरीब को लूंटनेवाले गुंडो को पीटते है !
लोग कहते है मैं कलाकार हूँ
पता नहीं …शायद
हाँ लेकिन यह सच हैं
मुझे थकावट के बावजूद सूझते है गीत
सपनों में आती है कविताऍ
टुटा ही सही आइना रोज देखता हूँ मैं
रात तारो को देखकर गिनता हूँ मजदूरी
मुझे पता लग गया हैं
में सिर्फ मजदूर नहीं हूँ
अब बस यकीं होने की देर हैं !

- मेहुल मंगुबहन, १२ जून २०१५, अहमदाबाद

बस यूँही

आँखों में वैश्याए रहती है 

और जुबान में भड़वे 

जो बेच सकते है मुझे 

किसी और हसरतभरी आँखों को 

मुझसे बड़े किसी और भड़वे को 

क्यूंकि वो जानते है कोडी से कुतुबमीनार तक जिस्म की कीमत !

जिस्म ही बाजार है 

जिस्म ही खरीदार है 

नल के पानी से लेकर सुबह की चाय 

और रात के सस्ते दारु तक सबका 

जिस्म से सरोकार है !

किसी भद्दी चमड़ी को छू लेना 

आसमान छू लेने के बरोबर भले न गिना जाता हो 

में फिरभी कहता हु यह दुनिया एक वैश्यालय है 

जहाँ भूख के अलावा न कुछ पैदा होता है 

न मिटता है 

सरकारी रोड जैसी हवस बिना कोई आवाज़ उठाए पड़ी रहती है चुपचाप 

अपने अपने खड्डों के साथ 

जिस पर मेकअप की तरह फिरता रहता है बुलडोज़र आतेजाते 

ताकि अमर रह सके हमारा सौंदर्यबोध !

चहरे बदलते रहते है 

बदलती रहती है तोंद और निकर की साइज़ 

और काली मटमैली रोड यूँही पड़ी रहती है खामोश 

कुत्तो बिल्लो कीड़ो-मकोड़ो से लतपत !

सच कहूँ तो सिर्फ मै नहीं 

हर सख्श खुद बिकता है - खरीदता है 

करता रहता है अपने हिस्से की भड़वाई 

बेचता रहता है अपने ताबे का जिस्म !

चाहे ठुकाई हो या किसी ठेके पर मजदूरी

हर इंसान पहले पैदायशी मजदूर है 

और सारी दुनिया एक रेडलाइट एरिआ 

हम इसे जिंदगी समझ लेते है बस यूँही !

- मेहुल मंगुबहन, ६ अप्रैल २०१५, अहमदाबाद 

ઢાંકણું

તમ ગમ્મે એ ધારતા હોવ

પણ હું તમન કવ ક માણહ હૂં સ !

માણહ નહિ બે હાથ ન બે પગ

માણહ નહિ બે ઓસ્યો ન એક ભોડુ

માણહ તો હારો બોઈલરનું ઢાંકણું સ

મઇ ભડભડ ન બાર બધુય બંધ.

કોલસા ઝીકાયે જાય ન કારખાનું હેડ્યા કર સડસડાટ

વાખેલા ઢાંકણાની મઇ !

બીજાનું તો હૂં કવ મુ ?

હાળો મુય ઢાંકણું જ સુ ન !

મન તો ઘણુય થાય ક એક બીડી ખેંચીન હેંડવા માંડું ઝાંપા બાર્ય

પણ ઘોડીનું ઢાંકણું ખુલ જ નઈ

હામે દેખાય ગેલ્સપ્પો લખચોરાશી જેવો ઝાંપો

પગમાં જામ્યા કર થર રખ્યાના

માથે ઉડ્યા કર ધુમાડો કાળોમેશ

પાલી બદલાય

ઢાંકણું ઘડીક ખુલ ન પાછુ થઇ જાય સજડબમ

પસી એમ થાય ક

કોક દન ડબલ* મ હોઉં ન બોઈલર ફાટ તો ચેવી મજા પડઅ !

મુયા મર બે ચાર

હાળુ ઢાંકણું તો તૂટઅ ધડામ !

- મેહુલ મંગુબહેન, 28 જાન્યુઆરી 2015
( * ડબલ : સળંગ બીજી પાળી માટે કારખાનામાં વપરાતો શબ્દ )

મમ્મીનો રૂમ

તમારી પાસે કોઈ ઈલમ છે સાહેબ ?

કોઈ મંત્ર, તંત્ર, તાવિજ કે માદળિયુ કંઈપણ ચાલશે

હું ખાલી ઈચ્છુ છું કે 

ઓફિસ જવા નીકળી જાઉ પછી મમ્મીના રૂમમાં થોડી અવરજવર હોય 

જરાક અમથો અવાજ હોય 

હું ઈચ્છું છું કે એને દીવાલોમાં દેખાય મનગમતા ચહેરાઓ 

પોપડામાંથી નીકળી આવે આખેઆખા માણસ

ને ભણ્યા કરે એને હોંકારો.

ખાલી હમ્મ... હા એટલુંય ચાલે.

એને અવાજની ટેવ પડેલી છે 

ના ના 

મૂળ તો ટેવ અવાજ સાંભળવાની જ હતી 

કારખાનાના મશીનના અવાજ

ફરશ પર સાવરણાના ઘસાવાનો અવાજ 

મુકાદમની બૂમોનો અવાજ 

ટેવ હતી એને ભાતભાતના અવાજ સાંભળવાની 

મામલો ખાલી ખપ મુજબ ટેવાઈ ગયેલા 

ફફરજવશ કાનનો હતો 

પણ સાલો લોચો પડ્યો છે સાહેબ 

કાન સાલા રીટાયર થયા છે ને 

છેક આટલા વર્ષે થઇ છે જીવનમાં મોઢાની ભરતી

પણ એની આસપાસ એકેય કાન નથી હોતા

જે એની કોઈ જ અર્થ વગરની 

રિપીટ થયા કરતી વાતોને અડે 

દઈ દે હોંકારો અમથો અમથો.

મારે ઓફીસ જવાનું મોડું થાય છે સાહેબ 

અદ્દલ એમ જ જેમ એને કારખાને જવાનું થતુંતું

ઓફીસ જવું જ પડે એમ છે સાહેબ 

અદ્દલ એમ જ જેમ એને જવું જ પડતુંતું રોજ કામે

પણ કોઈ ઇલમ હોય તો ચોકકસ કેજો મને 

હું માનતો નથી જરીક પણ... 

કોઈ મંત્ર, તંત્ર, તાવિજ, માદળિયું પણ ચાલશે

એ કેતી નથી કદીયે કશુય પણ મને ખબર છે એની 

એને ખાલી એક હોંકારો જોઈએ છે 

ને મને મારી'ય ખબર છે 

મને જોઈએ છે ખાલી હાશકારો

કઈ ઇલમ હોય તો કેજો પ્લીઝ !

- મેહુલ મંગુબહેન, 9 ઓક્ટોબર 2014

વિસ્ફોટ અને શાંતિ

એણે મુઠ્ઠી ખોલી તો 

હથેળીમાં દેખાયું મને આભ 

ફટાક દઈને મૂકી દીધી મેં આંગળી 

પોપચાની જેમ બીડાઈ ગઈ મુઠ્ઠી

ચાલવા માંડ્યા અમે ધસમસ 

માથાના વાળ થઇ ગયા પતંગિયા 

તળિયા જાણે દરિયો 

હવામાંથી હવા બાદ થઇ ગઈ 

ને રહી ગઈ ફક્ત ખુશબો 

બધુય તરબતર 

એટલું તરબતર કે 

લોહીના બદલે સુગંધ વહેતી હોય જાણે અંદર 

જરી પણ અવાજ ન થાય એમ ચુપચાપ માંડ્યું હોય પગલું 

તોય ચારેકોર ધબ્બ સંભળાય એવું 

એક વિસ્ફોટ... સાવ સહજ 

એક શાંતિ...સાવ સહજ 

બે વિસ્ફોટ... સહજ સહજ 

બે શાંતિ... સાવ જ સહજ 

વિસ્ફોટ વિસ્ફોટ 

શાંતિ શાંતિ 

વિસ્ફોટ વિસ્ફોટ વિસ્ફોટ

શાંતિ શાંતિ શાંતિ

વૃક્ષો કહ્યા વગર શ્વાસ દીધા કરેને એવું સહજ બધુયે 

વિસ્ફોટ કે શાંતિ ? 

ના ના !

વિસ્ફોટ અને શાંતિ ? 

હા કદાચ હા 

કે શાંતિ અને વિસ્ફોટ ? 

હા 

હા 

હા 

હા એ જ

કકાં પછી એવું કશુક

એણે હળવેકથી ફરી ખોલી મુઠ્ઠી

મેં સહજતાથી આખુ આભ પેરી લીધું આંગળીમાં.

- મેહુલ મંગુબહેન, 14 સપ્ટેમ્બર 2014, અમદાવાદ 

કાળીયાનું સપનું

એક રાતે કાળીયા'ન સપનું આયુ 

ન કાળીયો નાઠો 

ગોદડી હોત ઉડવા માડ્યો

હેઠે આખી વસ્તી દેખાય ને કાળીયો જાય ઉડ્યો ઉપર છેક ઉપર 

રોજ રાતે ઘર્રર્ર્ર્ર લઈને ઉડતું વિમાન યાદ આયુ  

હેઠે દેખાતી વસ્તી જોઈ'ન !

સપનામાં એક કોળિયો ન એની પાછળ કાળીયો.

હૂતો'તો તાણ રગો તૂટતી'તી ન હારું સપનામાં તો ચેવું 

પગ ન જાણે રોકેટની પાંખો આઈ  

આગળ કોળિયો ને પાછળ કાળીયો 

હાથ લાંબો કરી પકડવા મથે પણ 

કોળિયો તો એકથી બીજા ન બીજાથી તીજા ઘરે ફર્યા કરે.

આડો દન હોત તો કાળીયો'ય થાકીન બેહી જાત હેઠો 

પણ હાહરાન ખબર પડી જઈ ક આતો સપનું સ 

મજા આવવા માડી 

કાનમાં વાગવા માડ્યા પિચ્ચરના ગીતો 

હવારમાં ગલ્લે વાગતા હોય સ એવા. 

દોડીદોડી'ન કાળીયો થાક્યો, ઉભો રયો જરાક 

તો કોળિયો ય ગેલ્સપ્પો ઉભો રહી જ્યો. 

હાથમાં બિસ્કીટનું પડીકું હોય ન કુતરું નખ જેટલું જરીક જરીક ખહ'અ ન 

એમ ખહવા માડ્યો કાળીયો કોળિયા ભણી 

જીભ એક વારકી બાર કાઢી'ન પાછી મઈ નાખી પલળેલી 

એન'અ  એમ ક હમણાં મન'અ બુચ્ચ કઈન બોલાવશે 

પણ કોળિયો ઘોડીનો ઉભો રઈ જ્યો એક ઘર આગર.

હવ તો તાવ આઈ જ્યો હોય ન એવું થ્યુ.

નખ નખ જેટલું આગળ વધતો કાળીયો થાંભલો થઇ જ્યો 

ઘડીક વાર કોળિયો ભૂલી ન તાકી જ રહ્યો ઘર હામુ

ગમ ન પડી ન માથું ખંજવાળ્યું તો મૈથી જુ નેકરી કાળી મેંશ

હજુ તો જુ ન નખમાં દબાવઅ એ પેલા કોળિયો ઘુસી જ્યો ઘર મ

કાળીયો તો જોતો જ રહી જ્યો...

માથું જોરથી ખંજવાળ્યું તો જુયોનો ઢગલો થઇ જ્યો કમાડ આગળ 

હાહરું ઘર ચાક જોયેલું સ પણ યાદ ચમ નહિ આવતું ?

ઢગલો થઇ હેઠ પડેલી જુયો પાછી માથે ચડવા માડી 

ન તોય કાળીયો તો બાઘો થઇન જોઈ જ રયો ઘર હામે

શી ખબર ચેટલો વખત જ્યો 

કોક કલાકાર ચિત્ર હામે જોઈ રે ન એમ 

મઈ ઘુસી જયેલા કોળિયાને ભૂલી  

કાળીયાએ ઘૂર્યા કર્યું ઘર હામે 

"બાર શું ઠોયાની જેમ ઉભા સો મૈ આવો ન" અવાજ આયો

ન કાળિયાને ગનાન લાદ્યું .... "આતો રમ્લી..." 

" એની માન'અ.... આતો મારું જ ઘર સ લ્યા!

હારું સપના મ સપનું સ ક, કોકે માતા મેલી હશે?" 

કાળીયાન કઈ કરતા કઈ હમજ્યુ જ નઈ

મઈ જઈ ન ધારી ધારી જ જોવા માડ્યો એનું પોતાનું ઘર

કમાડ કાઢી નાખ્યું આખું પેલ્લા

ડામચિયો ફેંદી નાખ્યો 

નળિયા ખસેડ્યા

ખોતરી ભીતો 

વેરણછેરણ કરી નાખ્યુ આખુય ઘર 

છાબડીમાં બળી'ન કાળી થયેલી રોટલાની હુક્કી પતરી મળી 

ધારી ધારી ન જોઈ ન પાછો યાદ આયો કોળિયો 

અહી જ ઘુસ્યો તો ... ચાં જ્યો માદરબખત ? 

આ બૂમ મારી'ન રમ્લી ચાં નાહી જઈ ? 

બેય કાન'ન ભેગા કરી દેવાના હોય એમ 

કચકચાવીન હાથ દાબી'ન ઉભો રહી જ્યો ઘર વચાળે 

ડામચિયાના ચાર ગોદડા ઉડીન ચોંટ્યા એન'અ 

ભીતો ઓગળવા માડી ન મૈથી નેક્ર્યું જુયોનું લશ્કર

એક દો તીન ચાર કરી'ન હેંડવા માડ્યું બા'ર  

ઉંબરાએ આળસ ખાધી'ન કમાડ થઇ જ્યું રસ્તો 

નળિયા પડ્યા બધા માથે 

બધુય થવા માંડ્યું ઝાંખું

પીધેલું પાણી એની મેળે મુતર થઇ જાય ન એમ 

ખાધેલું એની મેળે ગુ થઇ જાય ન એમ 

કાળીયાની જાણ બાર બધુય થઇ જ્યું હતું એવું

ખાલી એક ગોદડી રઈ 

ન ગોદડીમાં એનું ડિલ 

આકાશમાંથી તારો ખર'ન

એમ કાળીયો ભફફ દઇન સડસડાટ ગોદડી હોત પડ્યો હેઠો

બે ચાર ધાબેથી હાથ લાંબા થયા 

આંગળીઓ ઉઠી પાંચ-છો 

ને કોકે માગી લીધા વરદાન તારો ખર્યાની વેળે 

ઘડીક થઇ ન રાત ખરી પડી 

રોજની જેમ.

રોજ પડ સ એમ પાસી પડી જઈ હવાર

કશુ ખર્યાનું કોઈ નીશાન ના રયુ

હશે, સપનું જોવામાંથી ય છૂટ્યો કાળીયો !

- મેહુલ મંગુબહેન, 13 સપ્ટેમ્બર 2014